Wigilia
Wigilia, 24 grudnia, to dzień, w którym na dawnej wsi niemal wszystko coś znaczyło: siano pod obrusem, snop w kącie izby, pogoda za oknem. Poniżej dawne zwyczaje, wróżby na wesoło i przysłowia o tym dniu.
Najbliżej
24 grudnia
w czwartek, 24 grudnia 2026
Słońce tego dnia
Wschód 07:44, zachód 15:27
Dzień trwa 7 h 42 min (Warszawa)
Wigilia w dawnej wsi
Zygmunt Gloger zapisał w „Encyklopedii staropolskiej”, że po rogach izby, w której zasiadano do wieczerzy, stawiano snopy zboża. Zwyczaj był kiedyś powszechny we dworach i w chałupach, a na Mazowszu trzymano się go jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku. Na Kujawach i Pomorzu snop stawiano w izbie, a na podłogę sypano słomę. Miało to sprzyjać chowowi zwierząt i mleczności krów.
Pod obrus kładziono siano albo słomę. Według Leszka Gawlika z Muzeum Wsi Kieleckiej na Kielecczyźnie zaścielano sianem cały stół, a dopiero na nim kładziono lniany obrus.
O zwierzętach nie zapominano. Na ziemi chełmińskiej dzielono się z nimi opłatkiem, a na Pomorzu gospodarz dawał im wieczorem „gwiazdkę”, czyli lepsze siano albo obrok. Na Kujawach i Pomorzu wierzono, że o północy krowy rozmawiają ludzkim głosem. Na Podlasiu, jak mówi dr Artur Gaweł z Podlaskiego Muzeum Kultury Ludowej, gospodarze chodzili po wieczerzy do obory posłuchać. Usłyszeć miał jednak tylko ten, kto żył bez grzechu – więc mało kto się chwalił, że słyszał.
Wróżby i przesądy wigilijne na wesoło
Dawniej wróżby wigilijne brano na serio, dziś to raczej zabawa przy stole. Najwięcej z nich dotyczyło zamążpójścia. Na Kujawach i Pomorzu panny wyciągały garść słomek ze strzechy – parzysta liczba zapowiadała rychłe wesele. Na Podlasiu wyciągano źdźbło siana, a zielone wróżyło szybki ślub. Panny nasłuchiwały też, skąd zaszczeka pies, bo z tej strony miał przyjść przyszły mąż. Na Podlasiu stukały przy tym drewnianą łyżką w płot, a na Kielecczyźnie liczyły przyniesione polana – parzysta liczba także zapowiadała wesele.
Wróżono też o pogodzie i urodzaju. Na Podlasiu wierzono, że jaka pogoda w Wigilię, taki będzie cały rok, a niektórzy przypisywali kolejne godziny dnia kolejnym miesiącom. Rzucano groch o sufit – jeśli się przykleił, zapowiadał dobre plony. Na Kujawach liczyło się, w jaki dzień tygodnia wypadła Wigilia: niedziela wróżyła pogodny rok. Wiele gwiazd na niebie znaczyło, że kury będą się dobrze niosły. Na Kielecczyźnie kładziono nóż na chlebie z opłatkiem, a w Boże Narodzenie sprawdzano, z której strony zardzewiał. Rdza od strony opłatka zwiastowała słaby rok dla pszenicy, a od strony chleba – dla żyta.
Wróżby o pogodzie mają też przysłowia, które zebrał Samuel Adalberg. Ich wybór jest niżej na stronie.
Wigilia w sadzie i ogrodzie
Sad miał w Wigilię swoje zwyczaje. Zygmunt Gloger zapisał, że po wieczerzy kręcono małe powrósła ze słomy z wigilijnych snopów i obwiązywano nimi drzewa owocowe, żeby lepiej rodziły. Na ziemi dobrzyńskiej robiono to w drugi dzień świąt: gospodarz przed wyjściem do kościoła opasywał się powrósłem, a po powrocie obwiązywał nim drzewa.
Na Kielecczyźnie, jak opowiada Leszek Gawlik z Muzeum Wsi Kieleckiej, drzewa owocowe „straszono” siekierą i grożono, że zostaną ścięte, jeśli nie dadzą owoców. Potem obwiązywano je powrósłem, by w następnym roku obrodziły. Na Podlasiu postępowano łagodniej: przed pasterką gospodarze „budzili” drzewa, potrząsając gałęzią albo obejmując pień, i życzyli sobie owoców.
Sady pojawiają się też w przysłowiach. Według jednego z nich śnieg, który w Boże Narodzenie spadnie na sady, wróży obfite kwitnienie.
To dawne zwyczaje, a nie rada ogrodnicza. Słomiane powrósło można zawiązać dla tradycji, a siekierę lepiej zostawić w szopie. Co robić w ogrodzie zimą, podpowiada kalendarz na grudzień.
Przysłowia na Wigilię i Boże Narodzenie
„Gdy w dzień Adama i Ewy mróz i pięknie, zima wcześnie pęknie.”
„Wigilja piękna a jutrznia jasna, będzie stodoła ciasna.”
Jutrznia – tu: świt, wczesny ranek (dawniej także poranne nabożeństwo); stodoła ciasna – pełna zboża.
„Boże Narodzenie białe, Wielkanoc zielona; Boże Narodzenie zielone, Wielkanoc biała.”
„Gdy w Narodzenie pogodnie, będzie tak cztery tygodnie.”
„Śnieg w święto Narodzenia, gdy na sady spadnie, kwitnąć będą obficie, i prostak to zgadnie.”
„Mroźne gody, wczesne wody; a jak słota, późno błota.”
Gody – dawna nazwa świąt Bożego Narodzenia i okresu po nich.
„Po trawie w gody, to wielkanoc w lody.”
Gody – dawna nazwa świąt Bożego Narodzenia i okresu po nich.
„Śnieg w gody niesie urody.”
Urody – tu: urodzaj, dobre plony.
Zobacz też
Źródła
- Z. Gloger, Encyklopedia staropolska, hasło Wilja
- PAP, Bożonarodzeniowe zwyczaje na Kujawach i Pomorzu (Muzeum Etnograficzne w Toruniu)
- PAP, Dawne zwyczaje świąteczne mieszkańców świętokrzyskiej wsi (Leszek Gawlik, Muzeum Wsi Kieleckiej)
- PAP, Etnograf: niegdyś dzień Wigilii przepełniony był ludowymi wierzeniami i wróżbami (dr Artur Gaweł, Podlaskie Muzeum Kultury Ludowej)
- PAP, Bożonarodzeniowe zwyczaje na Kujawach i Pomorzu (Hanna Łopatyńska, Muzeum Etnograficzne w Toruniu)
- S. Adalberg, Księga przysłów polskich, hasło Gody
- S. Adalberg, Księga przysłów polskich, hasło Boże Narodzenie