Wigilia

Wigilia, 24 grudnia, to dzień, w którym na dawnej wsi niemal wszystko coś znaczyło: siano pod obrusem, snop w kącie izby, pogoda za oknem. Poniżej dawne zwyczaje, wróżby na wesoło i przysłowia o tym dniu.

Najbliżej

24 grudnia

w czwartek, 24 grudnia 2026

Słońce tego dnia

Wschód 07:44, zachód 15:27

Dzień trwa 7 h 42 min (Warszawa)

Wigilia w dawnej wsi

Zygmunt Gloger zapisał w „Encyklopedii staropolskiej”, że po rogach izby, w której zasiadano do wieczerzy, stawiano snopy zboża. Zwyczaj był kiedyś powszechny we dworach i w chałupach, a na Mazowszu trzymano się go jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku. Na Kujawach i Pomorzu snop stawiano w izbie, a na podłogę sypano słomę. Miało to sprzyjać chowowi zwierząt i mleczności krów.

Pod obrus kładziono siano albo słomę. Według Leszka Gawlika z Muzeum Wsi Kieleckiej na Kielecczyźnie zaścielano sianem cały stół, a dopiero na nim kładziono lniany obrus.

O zwierzętach nie zapominano. Na ziemi chełmińskiej dzielono się z nimi opłatkiem, a na Pomorzu gospodarz dawał im wieczorem „gwiazdkę”, czyli lepsze siano albo obrok. Na Kujawach i Pomorzu wierzono, że o północy krowy rozmawiają ludzkim głosem. Na Podlasiu, jak mówi dr Artur Gaweł z Podlaskiego Muzeum Kultury Ludowej, gospodarze chodzili po wieczerzy do obory posłuchać. Usłyszeć miał jednak tylko ten, kto żył bez grzechu – więc mało kto się chwalił, że słyszał.

Wróżby i przesądy wigilijne na wesoło

Dawniej wróżby wigilijne brano na serio, dziś to raczej zabawa przy stole. Najwięcej z nich dotyczyło zamążpójścia. Na Kujawach i Pomorzu panny wyciągały garść słomek ze strzechy – parzysta liczba zapowiadała rychłe wesele. Na Podlasiu wyciągano źdźbło siana, a zielone wróżyło szybki ślub. Panny nasłuchiwały też, skąd zaszczeka pies, bo z tej strony miał przyjść przyszły mąż. Na Podlasiu stukały przy tym drewnianą łyżką w płot, a na Kielecczyźnie liczyły przyniesione polana – parzysta liczba także zapowiadała wesele.

Wróżono też o pogodzie i urodzaju. Na Podlasiu wierzono, że jaka pogoda w Wigilię, taki będzie cały rok, a niektórzy przypisywali kolejne godziny dnia kolejnym miesiącom. Rzucano groch o sufit – jeśli się przykleił, zapowiadał dobre plony. Na Kujawach liczyło się, w jaki dzień tygodnia wypadła Wigilia: niedziela wróżyła pogodny rok. Wiele gwiazd na niebie znaczyło, że kury będą się dobrze niosły. Na Kielecczyźnie kładziono nóż na chlebie z opłatkiem, a w Boże Narodzenie sprawdzano, z której strony zardzewiał. Rdza od strony opłatka zwiastowała słaby rok dla pszenicy, a od strony chleba – dla żyta.

Wróżby o pogodzie mają też przysłowia, które zebrał Samuel Adalberg. Ich wybór jest niżej na stronie.

Wigilia w sadzie i ogrodzie

Sad miał w Wigilię swoje zwyczaje. Zygmunt Gloger zapisał, że po wieczerzy kręcono małe powrósła ze słomy z wigilijnych snopów i obwiązywano nimi drzewa owocowe, żeby lepiej rodziły. Na ziemi dobrzyńskiej robiono to w drugi dzień świąt: gospodarz przed wyjściem do kościoła opasywał się powrósłem, a po powrocie obwiązywał nim drzewa.

Na Kielecczyźnie, jak opowiada Leszek Gawlik z Muzeum Wsi Kieleckiej, drzewa owocowe „straszono” siekierą i grożono, że zostaną ścięte, jeśli nie dadzą owoców. Potem obwiązywano je powrósłem, by w następnym roku obrodziły. Na Podlasiu postępowano łagodniej: przed pasterką gospodarze „budzili” drzewa, potrząsając gałęzią albo obejmując pień, i życzyli sobie owoców.

Sady pojawiają się też w przysłowiach. Według jednego z nich śnieg, który w Boże Narodzenie spadnie na sady, wróży obfite kwitnienie.

To dawne zwyczaje, a nie rada ogrodnicza. Słomiane powrósło można zawiązać dla tradycji, a siekierę lepiej zostawić w szopie. Co robić w ogrodzie zimą, podpowiada kalendarz na grudzień.

Przysłowia na Wigilię i Boże Narodzenie

Zobacz też

Źródła