O kalendarzu i wierzeniach
Kalendarz biodynamiczny, fazy Księżyca w ogrodzie i ludowe wierzenia to tradycja. Pokazujemy ją z ciekawości i dla przyjemności, nie jako wiedzę naukową.
Wielu ogrodników lubi planować prace w rytmie Księżyca i tę tradycję tu opisujemy. Astronomia w tle jest prawdziwa: pozycje Księżyca, fazy i godziny liczymy dokładnie.
Skąd się wziął kalendarz biodynamiczny
Rolnictwo biodynamiczne, z którego wyrósł kalendarz, zaczęło się na ziemiach dzisiejszej Polski, pod Wrocławiem. W czerwcu 1924 r. w majątku Koberwitz, dziś Kobierzyce, austriacki filozof Rudolf Steiner wygłosił cykl ośmiu wykładów o rolnictwie. Zaprosili go właściciele majątku, rodzina Keyserlingków, a słuchało go ponad sto osób z sześciu krajów. Rolników martwiło wyjałowienie gleby i słabnące zdrowie upraw oraz zwierząt, więc prosili o radę. Ten kurs uważa się za początek rolnictwa biodynamicznego i za jeden z pierwszych kursów rolnictwa ekologicznego na świecie.
W rolnictwie biodynamicznym gospodarstwo traktuje się jak jeden żywy organizm. Gleba, rośliny i zwierzęta mają się nawzajem wspierać, a nawóz powinien powstawać na miejscu. Nie stosuje się nawozów sztucznych ani chemicznych środków ochrony roślin. Używa się za to specjalnych preparatów z obornika, krzemionki i ziół, które dodaje się do kompostu albo rozpryskuje na polu. Od początku dużą wagę przykładano też do rytmów przyrody, w tym do ruchu Księżyca.
W kolejnych dziesięcioleciach zwolennicy tej metody prowadzili własne, wieloletnie próby siewu. Tak powstały kalendarze siewu. Ich zasada jest prosta: w ciągu miesiąca Księżyc przechodzi przed wszystkimi dwunastoma gwiazdozbiorami zodiaku, a każdy gwiazdozbiór łączy się z jedną częścią rośliny – korzeniem, liściem, kwiatem albo owocem. Stąd biorą się dni korzenia, liścia, kwiatu i owocu, które pokazujemy w kalendarzu biodynamicznym. Fazy Księżyca są w tej tradycji mniej ważne niż gwiazdozbiór.
Dla dzisiejszego ogrodnika to raczej rytm niż sztywna reguła. Nawet stowarzyszenia biodynamiczne przyznają, że czasem trzeba ustąpić pogodzie i brakowi czasu. Kalendarz podpowie, który dzień tradycja uważa za dobry dla marchwi, a który dla sałaty. Termin siewu i tak wyznacza przede wszystkim to, co dzieje się za oknem i w glebie.
Księżyc w polskich wierzeniach ogrodniczych
Na długo przed kalendarzami biodynamicznymi polska wieś patrzyła w niebo przy siewie. Dawniej wierzono, że Księżyc ma władzę nad światem podziemnym i nad wszystkim, co dopiero ma się narodzić. Skoro nasiono kiełkuje w ziemi, jego los miał zależeć także od Księżyca.
Wiele takich reguł dotyczyło grochu i kapusty. Według zbiorów Oskara Kolberga w okolicach Tarnowa i Rzeszowa groch siano na pełni, żeby strąki były pełne. W Wielkopolsce przestrzegano przed siewem grochu na nowiu, bo miał wtedy „odmładzać się” z każdym nowiem i nie dojrzewać. Kapustę radzono sadzić na nowiu, żeby była twarda i nie psuła się w beczce. Posadzona na starym, ubywającym Księżycu miała gnić na polu, a w beczce mięknąć.
Reguły różniły się w zależności od regionu i od tego, kto je zapisał. Obok Księżyca liczyły się też gwiazdy, kierunek wiatru i drobny deszcz, który nazywano kapuśniaczkiem. Te dawne zwyczaje są dalekimi krewnymi dzisiejszego kalendarza księżycowego. Warto je czytać jako ślad dawnej wiedzy i wyobraźni wsi, z całym ich lokalnym kolorytem.
Co mówi nauka
Badacze z Uniwersytetu w Walencji przejrzeli podręczniki i artykuły naukowe z botaniki, ogrodnictwa i fizjologii roślin. Nie znaleźli wiarygodnych dowodów, że fazy Księżyca wpływają na wzrost i rozwój roślin. Siła przyciągania Księżyca jest dla rośliny zbyt słaba, a jego światło zbyt nikłe, by miało znaczenie. Pojedyncze badania opisują drobne zależności, ale nie składają się w spójny obraz, a część naukowców uważa, że warto to dalej sprawdzać.
Wiadomo natomiast, że o udanym siewie decydują przede wszystkim nagrzanie i wilgotność gleby, wiosenne przymrozki i pora sezonu. Kalendarz może być miłym rytmem i dobrym pretekstem, żeby częściej zajrzeć do ogrodu i uważniej przyjrzeć się roślinom.
Jak liczymy
- Wszystkie obliczenia robimy sami, biblioteką astronomiczną astronomy-engine. Godziny podajemy dla Warszawy w czasie polskim, z uwzględnieniem zmiany czasu.
- Typ dnia zależy od gwiazdozbioru, przed którym stoi Księżyc. Używamy granic gwiazdozbiorów Międzynarodowej Unii Astronomicznej i dwunastu gwiazdozbiorów zodiaku. Odcinek nieba należący do Wężownika liczymy razem ze Skorpionem.
- Księżyc odchyla się od ekliptyki nawet o ponad 5°. Liczymy gwiazdozbiór punktu na ekliptyce o tej samej długości co Księżyc. Dzięki temu Księżyc jest zawsze w jednym z dwunastu gwiazdozbiorów zodiaku.
- Owoc: Baran, Lew, Strzelec. Korzeń: Byk, Panna, Koziorożec. Kwiat: Bliźnięta, Waga, Wodnik. Liść: Rak, Skorpion, Ryby.
- Główny typ dnia to typ, który trwa najdłużej między 6:00 a 20:00.
- Księżyc wznoszący i opadający: wznoszący, gdy jego deklinacja rośnie (z dnia na dzień góruje wyżej), opadający, gdy maleje.
Dzień odpoczynku dla ogrodu
Tradycja biodynamiczna zaleca w niektórych godzinach odłożyć siew i sadzenie. Zaznaczamy:
- węzły księżycowe – dopóki tarcza Księżyca dotyka ekliptyki, zwykle około 5 godzin przed węzłem i po nim,
- perygeum, czyli moment, gdy Księżyc jest najbliżej Ziemi – 12 godzin przed i po,
- zaćmienia Słońca i Księżyca – przez cały czas ich trwania.
Jeśli taka pora wypada między 6:00 a 20:00, oznaczamy dzień jako dzień odpoczynku dla ogrodu i podajemy godziny.
Kalendarz a znaki zodiaku
Wiele kalendarzy księżycowych liczy znaki zodiaku, czyli równe odcinki po 30°. Gwiazdozbiory na niebie mają różne szerokości i są przesunięte względem znaków, dlatego daty w różnych kalendarzach mogą się różnić nawet o dwa dni.
Źródła
- Wikipedia: Kobierzyce
- J. Paull, „Attending the First Organic Agriculture Course: Rudolf Steiner’s Agriculture Course at Koberwitz, 1924” (2011)
- Biodynamic Association (Wielka Brytania), „The biodynamic sowing and planting calendar”
- K. Prorok, „Ludowe sposoby wzmagania plenności roślin (na przykładzie grochu i kapusty)”, „Etnolingwistyka” 28 (2016)
- O. Mayoral i in., „What Has Been Thought and Taught on the Lunar Influence on Plants in Agriculture?”, „Agronomy” 10 (2020)
- University of Illinois Extension, „Lunar influence on gardening” (2022)